Beelden spreken voor zich

Theatermaker Carla Veldhuis over 'Wandeltheater Dolorosa' en de kracht van beeldende kunst.

Deventer, Hanzestad aan de IJssel, staat bekend om z’n culturele evenementen. De grootste boekenmarkt van Europa, het Dickens Festijn, Deventer op Stelten, kunst en toneel, en nu ook een modern passiespel rond Pasen: 'Wandeltheater Dolorosa'.

Maar dat ging niet vanzelf. De weg naar Dolorosa was lang en vroeg veel geduld. Achttien jaar geleden begon Discovery met jongerenwerk in Deventer. Jongerenwerker Henry ten Napel besloot vanaf het begin zoveel mogelijk samen te werken met kerken en andere jongerenwerkers. Zo werd tien jaar geleden in het oude stadscentrum Bergkwartier het jongerencentrum The Base geopend voor jongeren van 12 tot 18 jaar. Dankzij het geduld en het streven naar eenheid heeft het christelijke jongerenwerk een vaste plaats verworven in Deventer. Wat nog ontbrak was een duidelijk christelijk geluid van de jongeren bij de grote evenementen.

Dickens Festijn

Het oude stadscentrum wordt in het weekend vóór Kerst ieder jaar omgetoverd tot een stadje uit de tijd van Charles Dickens. Afgelopen jaar kwamen 160.000 mensen vanuit het hele land en zelfs vanuit het buitenland naar Deventer om dit evenement mee te maken. Zo’n 900 mensen liepen in klederdracht en zo’n 500 artiesten traden overal op. Ook het pand van The Base werd elk jaar omgebouwd in de Dickensstijl en alle medewerkers liepen er dan bij als mensen uit 1850: Uriah Heep en Oliver Twist. Maar voor Henry en de zijnen was dat niet genoeg. Jarenlang probeerde hij een voet aan de grond te krijgen, maar de organisatoren hielden telkens de boot af. Je zag ze denken: christelijke jongeren, wat moeten die nu met zo’n cultureel gebeuren? Het zal wel weer zo’n clubje zijn dat oproept tot bekering, foldertjes uitdeelt.

Maar dat was het laatste waar Henry aan dacht. Hij wist dat juist Kerst zich leent om mensen te vertellen over Gods liefde en dat dat helemaal past in de stijl van het Dickens Festijn. Ieder jaar kwam hij weer met het verzoek. Totdat hij vijf jaar geleden samen met stadsgenote Carla Veldhuis een compleet plan presenteerde: twee dagen een omvangrijk professioneel kersttheater op het grote podium op de Brink. Eindelijk, de organisatoren waren om, ze mochten het proberen.

Theater

Carla Veldhuis is inmiddels vijfentwintig jaar professioneel bezig met theater en geeft theatertrainingen. Enkele jaren geleden werd het kersttheater The Story of Christmas en 'Kalkoen Komplex' voor de vierde keer opgevoerd. Twee dagen lang van tien tot vijf ieder half uur een prachtige uitbeelding van Gods genadegift aan de mensheid! Bij elk optreden zag het zwart van de mensen

De reacties bleven niet uit. De VVV wilde dat Carla en haar productie bleven opvoeren. Bovendien vond in 2008 rond Pasen de première plaats van een tweede Deventer theaterproductie in de Bergkerk: ‘Wandeltheater Dolorosa’.

Opnieuw twee dagen lang iedere anderhalf uur een indrukwekkend schouwspel waarin het leven van Jezus vanuit een moderne invalshoek wordt uitgebeeld. De VVV heeft de productie voor vijf jaar gevraagd. En dat zien de makers als een glimlach van de Heer en tegelijk als een uitdaging om het spel nóg meer te perfectioneren.

Passie voor kunst

De liefde voor drama begon ruim vijfentwintig jaar geleden toen ze zelf tijdens een theatervoorstelling tot geloof kwam. Ze groeide op in een gezin met veel verdriet, in naam katholiek. Toen haar broer een keer thuiskwam met de mededeling dat hij een ontmoeting met Jezus had gehad, begreep Carla er niet veel van. Twee jaar lang bleef broerlief haar vertellen over het geloof in God, over vergeving en over zijn eigen geloofservaring. Carla luisterde wel, maar het drong niet tot haar door. Totdat hij haar meenam naar een theaterstuk. Daar zag ze in één keer wat hij bedoelde en koos ze voor Jezus. Het was voor haar de beste manier om het evangelie te begrijpen. Meteen wist ze dat zij zelf die communicatievorm ook zou gaan gebruiken. Carla’s broer zat op een bijbelschool, Carla besloot om na haar MTS-opleiding hetzelfde te gaan doen. Ze ging naar de school voor evangelisatie Vorming en Actie in Ede (inmiddels opgeheven) en werd daarna docent drama aan dezelfde school. Inmiddels werkt ze jaren met haar eigen gezelschap.

Tweede keer

Sinds 2008 wordt elk jaar met Pasen het ‘Wandeltheater Dolorosa’ opgevoerd. Zeventig mensen beelden door middel van standbeeld, muziek en dans Jezus’ leven uit. Jezus komt via de Bergstraat naar de kerk gestrompeld, hij sleept een kruis met zich mee. Het doffe geluid van het hout op de kinderhoofdjes komt steeds dichterbij. De mensen staan te wachten bij de ingang van de kerk. Het wordt stil, sommigen raken direct al geëmotioneerd bij de trieste aanblik van de figuur met het kruis. Als hij de kerk is binnen gegaan, wordt de aandacht afgeleid door een andere figuur die door het nauwe straatje aan komt lopen, een doedelzakspeler. Hij neemt als een rattenvanger van Hamelen het publiek mee naar binnen. Hier begint het wandeltheater. Standbeelden bij de ingang blijken levende mensen te zijn. Jezus neemt een roos uit zijn hart en geeft hem aan een danseres die zelf de roos voorstelt. Telkens gaat de roos mee naar de volgende scene: Gods liefde zichtbaar in het leven van Jezus, Jezus en de kinderen, Jezus en de zieken, Jezus die lijdt voor de zonde en die tenslotte opstaat uit de dood. Pasen zonder woorden, maar met een expressie die alle toeschouwers lange tijd zal bijblijven. Aan het eind ontvangt iedere toeschouwer een roos.

Het gebeurde dat iemand weken later een medewerker belde: "Ik kan die roos niet weggooien, al is hij helemaal verlept. Het is alsof ik hem moet bewaren als herinnering. Kun je nog één keer uitleggen wat je met die roos hebt bedoeld?" Een kans om te zeggen: "Het is Gods liefdesroos voor jou!"

Zonder tekst en uitleg

Carla vertelt hoe het komt dat theater zo lang in het geheugen blijft: visuele input word in het geheugen veel beter opgeslagen dan verbale.
"Ik heb bewust de boodschap niet gebracht met tekst en uitleg, dat is mijn ook stijl. Wat je ziet, dat is het en daar is nauwelijks uitleg bij nodig. Zijn er vragen, dan kunnen we die altijd beantwoorden. Maar het stuk spreekt voor zichzelf en de mensen krijgen de boodschap op een manier die past bij hun situatie. De één haalt er misschien iets anders uit dan de ander. Dat komt omdat God ieder mens kent, en weet wat op dat moment nodig is om die persoon tot Zich te trekken.

Natuurlijk wordt er achteraf wel gepraat met de spelers en ontstaan er goede gesprekken, maar dat is niet ons doel. Wij willen een breed publiek bereiken, zowel gelovigen als ongelovigen. En dat gebeurt. Mensen die nauwelijks nog weten wat Pasen betekent, krijgen in een uur en een kwartier een totaalbeeld van het evangelie."

Beeldenstorm

"Moderne mensen zijn niet meer gewend aan preken, kunnen de concentratie niet meer opbrengen om lang naar iemand te luisteren. Maar in dat opzicht lijken ze op de mensen uit de middeleeuwen, de mensen uit Jezus’ tijd en de mensen uit de tijd van de oude profeten. Veel christenen denken nog steeds dat kunst niet in de kerk hoort. Maar als je terugkijkt naar de Bijbel dan zie je dat God altijd met voorbeelden kwam om iets uit te beelden. De oude profeten maakten daar veelvuldig gebruik van. Maar ook Jezus met de gelijkenissen en natuurlijk met de enorme impact van symbolieken, wonderen en tekenen."

Voor eigen parochie

"Langzamerhand zijn in de kerk weer kunstzinnige vormen toegestaan, maar dan gebeurt het nog vaak voor eigen parochie, in de tale Kanaäns of in voorbeelden die christenen begrijpen. Jezus is dan soms de man met lang haar en een wit pak. Maar voor de moderne mens die zonder geloof is opgevoed, kan het net zo goed de winterschilder zijn.

Ik vind dat onze communicatie gericht moet zijn op de moderne mens. Dat we ook op kwaliteitsniveau iets laten zien wat hen aanspreekt. Je mag niet ervan uitgaan dat mensen nog weten wat een christelijk woord of een christelijk voorbeeld betekent. Ik was zelf iemand van de wereld en ik probeer me altijd te herinneren hoe weinig ik zelf wist. Op dat niveau moet ik communiceren. Iemand die hoorde dat ik theaterproducties maakte zei: “Hé dat is grappig, ik heb tien jaar geleden eens een stuk gezien over God. De beelden weet ik nog precies, maar pas jaren later drong het tot me door wat ermee bedoeld werd.” Uit het verhaal van die persoon begreep ik dat het een stuk was dat wij ooit hadden opgevoerd. Voor mij was het opnieuw een bevestiging dat een visuele voorstelling vaak veel langer blijft hangen dan het gesproken woord."

Vele talen

"De kerk heeft het terrein van de kunst weggegeven aan de wereld. Christenen mogen weer begrijpen dat het een van de vele talen is waardoor God kan spreken en waarmee Hij zijn boodschap wil doorgeven aan de mensen. Dat geldt zeker voor deze tijd waarin kunst zo’n belangrijke rol vervult in de maatschappij. Ik wou dat geestelijke leiders in de kerk gingen inzien dat er meer is dan de preek en het lied. Het komt voort uit de onbijbelse visie dat het lichaam niet meedoet en alles aankomt op de ziel en de geest als het om geloven gaat. God wil ons hele leven, en daarbij is het lichaam net zo belangrijk als ziel en geest.

Het lichaam is eeuwenlang door met name protestantse kerken als een soort vijand beschouwd, een obstakel in het geloof waardoor je verleid kunt worden, dat gevoelig is voor ziekten en uiteindelijk niet meer is dan een aardse woning. Maar God wil ook het lichaam tot zijn eer gebruiken. Hij heeft het Zelf gemaakt, mooi, rijk en bijzonder. Hij heeft zijn schepping rijk uitgedost, prachtig en royaal. En daar horen dus visuele vormen bij waarin het lichaam tot ontplooiing komt. Als mensen dat gaan zien, dan worden ze plotseling enthousiast en begrijpen ze dat we ook met ons lichaam Hem mogen dienen."

Veel veranderd

"Er is op het punt van kunstzinnige uitingen gelukkig veel veranderd in onze tijd. We worden al jaren in kerken uitgenodigd en steeds meer mensen zien dans en theater als een prachtige manier om het evangelie dichter bij de mensen te brengen.

In het 'Wandeltheater Dolorosa' is de boodschap zo duidelijk dat we hem niet verbaal willen uitleggen. Dat doet het stuk zelf. We hopen dat mensen hun buurman meenemen. Kom als christen vooral samen met een niet-christen. We reiken een prachtig middel aan om zelf over na te denken en eventueel over na te praten."

Recensie:

Suzanne Groen, Cirque du Soleil Europe medewerkster: "De diversiteit van 'Wandeltheater Dolorosa' sprak me aan. Prachtige zang, dans, toneel en de rode Roos, de verrassende levende beelden gedragen door een enthousiaste groep artiesten op een unieke locatie. Thuisgekomen had ik nog vele indrukken om over na te denken."